Eksplotacija snijega i ledaU članku koji je pred vama, iz Katastra speleoloških objekata Bosne i Hercegovine, izdvajamo i analiziramo sve speleološke objekte čiji naziv asocira na eksploatisanje snijega ili leda za ljudske i životinjske potrebe. Ovo je uvodna priča, a nakon nje donosimo vam seriju priča o ovoj temi s nekih bh. planina.

 

Naime, poznato je da se u nekim kraškim oblicima, kao što su pećine, jame, vrtače, tokom cijele godine zadržava snijeg i led. To se dešava najčešće u kraškim oblicima koji se nalaze na većim nadmorskim visinama planinskih predjela. Ulaz u te objekte je većinom okrenut prema sjeveru, sjeverozapadu i sjeveroistoku. Zadržavanju leda i snijega u pećinama i jamama pogoduje niska temperatura zraka u objektu i slabo provjetravanje.

Eksploatacija snijega i leda iz speleoloških objekata u prošlosti obavljala se iz dva razloga:

-          eksploatacija leda u komercijalne svrhe, tj. eksploatacija, transport i prodaja u većim gradskim sredinama za potrebe ugostiteljstva, skladištenja hrane i kvarljivih namirnica;

-          eksploatacija snijega i leda za potrebe korištenja vode (sniježnice) pretežno u planinskim stočarskim područjima, odnosno u stočarskim naseljima (mahalama, stanovima, katunima...). Sniježnica se koristila za pojenje stoke i za čovjekove potrebe, kao tehnička voda i voda za piće.

Neki nazivi speleoloških objekata asociraju da se u tim jamama ili pećinama zadržava led i snijeg veoma dugo, vrlo često i tokom cijele godine. No, da li je nekada u prošlosti bilo eksploatacije snijega ili leda, to ne možemo pouzdano tvrditi?!

Snijeg se na višim visinama, naročito na sjevernim stranama planina u sjenovitim padinama, vrtačama, uvalama zadrži do ljetnih mjeseci. Mjesta gdje se led zadržava tokom čitave godine obično su jame ili pećine smještene na dnu vrtače. Ako je oko ulaza u jamu vegetacija bujna, to doprinosti da sunčane zrake ne prodiru do ulaza u unutrašnjost, ni u najtoplijim ljetnim danima. Led iz jama nisu koristili samo stanovnici planinskih područja za svoje potrebe, nego je led vađen i transportovan u neka udaljena mjesta. Čak je postojalo zanimanje- ledari (ljudi koji su se profesionalno bavili tim poslom). Pojavom vještački proizvedenog leda zanimanje za njegovo vađenje iz pećina opada. (Mulaomerović, 1982).

U jamu su se spuštali uz pomoć ljestava, led sjekli sjekirama, pakovali u vreće, transportovali uz pomoć konja i kretali bi u selo pred mrak, kada temperatura pada da se led ne topi. Led bi se skladištio i čuvao najčešće u podrumskim prostorijama, upakovan u neke prirodne materijale za održavanje temperature (slama). (Mulaomerović, 1982).

U donjoj tabeli su navedeni nazivi speleoloških objekata po broju ponavljanja:

r/br.

Naziv speleološkog objekta

Broj

ponavljanja

1

Ledenica

38

2

Ledenjača

20

3

Ledara

3

4

Ledena pećina

2

5

Ledena vodica

1

6

Sniježnica

10

7

Sniježnjača

2

8

Snižnjaža (ikavska varijanta)

5

9

Snežna jama (ekavska varijanta)

1

Tabela je napravljena na osnovu Katastra speleoloških objekata Bosne i Hercegovine, 2006;

Iz Katastra je izdvojeno ukupno 96 speleoloških objekata čiji naziv asocira da je u prošlosti u njima postojala eksploatacija snijega i leda.

Ako uzmemo vrijednosti nadmorskih visina speleoloških objekata u Katastru onih kod kojih je taj podatak naveden, raspon je od 365 m n/v do 1964 m n/v. Prosječna nadmorska visina je 1.247,1 m n/v. Privremena stočarska naselja su se nalazila na nadmorskoj visini u rasponu od 1.000 m n/v do 1.300/1.400 m n/v. Na ovim nadmorskim visinama, vodom oskudnih kraških planinskih predjela, čovjekova potreba za vodom u sušnim periodima bila je najizraženija. Zato na tim nadmorskim visinama postoji najviše speleoloških objekata koje ovdje tretiramo.

Da li je eksploatacija postojala u svim speleološkim objektima čiji naziv asocira

Ovdje se postavlja pitanje, da li je eksploatacija snijega i leda postojala u svim speleološkim objektima čiji nas naziv asocira da je u prošlosti bilo eksploatacije leda i snijega? Samo na osnovu naziva speleoloških objekata (Ledenica, Ledenjača, Ledara, Sniježnica...) ne možemo pouzdano tvrditi da je eksploatacija uopće postojala. Za one objekte koji se nalaze u područjima gdje u ljetnim mjesecima nije oskudica vode, može se pouzdano tvrditi da nije bilo potrebe za eksploatacijom leda i snijega uslijed nedostatka vode. No, da li je bilo komercijalnog eksploatisanja leda, teško je za svaki objekat pojedinačno utvrditi i doznati. To zahtijeva studioznija istraživanja.led u pecini

Neki objekti su možda naziv dobili po ledenicama koje su se u zimskom periodu stvarale oko i na ulazu u pećinu ili jamu, ili ledu koji je nastajao i gomilao se na ulazu u objekat. Takav je slučaj s pećinom Ledenjačom,[1] u kanjonu rijeke Bistrice, koja se nalazi u naselju Donji Budanj (Budnje) kod Miljevine (općina Foča). Stanovnici naselja kažu da se na njenom ulazu u zimskom periodu formiraju velike ledenice pa je po tome i dobila ime. Eksploatacije leda i snijega iz ove pećine radi nedostatka vode u ljetnom periodu sigurno nije bilo, jer se ne radi o bezvodnom području. U blizini se nalazi rijeka Bistrica koja nikada ne presuši. Da li je bilo eksploatacije leda u komercijalne svrhe koji je transportovan eventualno u Foču, Kajmaković u svojim pisanim dokumentima ne navodi. Korist koju su imali od Ledenjače je ta što se u ljetnim mjesecima, u vrijeme velikih vrućina, na ulazu u pećinu skupljala stoka kako bi se rashladila. Suprotnost pećini Ledenjači je pećina koja nosi naziv Toplana. Nalazi se 200 m zapadno od Ledenjače. Za razliku od Ledenjače, toplija je zbog svog sunčanog položaja i zato je dobila naziv Toplana[2] (Kajmaković, 1977). No, postoje speleološki objekti koji po svom nazivu uopće ne asociraju na eksploataciju leda ili snijega, a utvrđeno je da je postojala eksploatacija, kao što je pećina Redišnjak na planini Romaniji.

Iako se većina objekata nalazi na višim nadmorskim visinama (preko 1.000 m n/v), neki objekti su na izrazito niskoj nadmorskoj visini, gdje nije problem nedostatka vode u sušnim periodima godine, tako da i za te objekte možemo tvrditi da nije bilo eksploatacije snijega i leda kao potreba za vodom, a postoji mogućnost da je bilo eksploatacije leda u komercijalne svrhe.

[1]Katastarski broj 2206, Katastar speleoloških objekata Bosne i Hercegovine, 2006;

[2]Katastarski broj 3491, Katastar speleoloških objekata Bosne i Hercegovine, 2006, ovdje je evidentirana pod nazivom Toplica

Literatura:

  • Kajmaković Zdravko, (1977), Praistorijski crteži ispred pećine Ledenjače, Rukopis, Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine, Sarajevo, Gornje Podrinje u doba Kosača, Međurepublički multidisciplinarni naučnoistraživački program, IV, Sarajevo, 24-34;
  • Mulaomerović Jasminko, at al. (2006), Katastar speleoloških objekata Bosne i Hercegovine, SP Speleododo, Sarajevo;
  • Mulaomerović Jasminko, (1982), Eksploatacija leda iz pećina Bosne i Hercegovine, Naš krš, br. 12-13, Vol. VI, Sarajevo;

Izvor: BhDOCumentary

Piše: Mirnes Hasanspahić

BhDOCumentary je registrovana elektronska serijska publikacija i ima dodjeljen ISSN broj 2303-615X